नेपाली कांग्रेस विवाद र विभाजनको श्रृंखला

काठमाडौं – नेपाली कांग्रेस औपचारिक रुपमै विभाजनको वाटो तर्फ अघि बढेको छ । गगन थापा नेतृत्वको कांग्रेस ले महाधिवेशन प्रतिनिधिको चयन अन्तिम चरणमा पुऱ्याउँदा शेरबहादुर देउवा पक्षधरले वडा अधिवेशन प्रारम्भ गरेको छ ।

नेपाली कांग्रेस विवाद र विभाजनको श्रृंखला

२०१० सालतिर पहिलो ठूलो विभाजन
बीपी कोइराला र मातृकाप्रसाद कोइरालाबीचको नेतृत्व तथा राजनीतिक मतभेदबाट कांग्रेसमा पहिलो ठूलो विभाजन भयो। मातृकाप्रसाद कोइराला अलग भएर राष्ट्रिय प्रजा पार्टीतर्फ गए। पछि पुनः एकता भयो।
२०५९ सालमा दोस्रो ठूलो विभाजन
तत्कालीन सभापति गिरिजाप्रसाद कोइरालासँगको विवादपछि शेरबहादुर देउवाले छुट्टै महाधिवेशन गरेर नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) गठन गरे। यो विभाजनमा देउवा मुख्य पात्र थिए।

२०६४ सालमा कांग्रेस एकीकरण
नेपाली कांग्रेस र नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) पुनः एकीकरण भए। त्यसपछि पनि पुराना गुटगत संरचना र शक्ति-सन्तुलनको विवाद कायम रह्यो।

१४औँ महाधिवेशनमा देउवा–शेखर प्रतिस्पर्धा
२०७८ सालको १४औँ महाधिवेशनमा शेरबहादुर देउवा सभापतिमा निर्वाचित भए। शेखर कोइराला पराजित भए। गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्मा महामन्त्री निर्वाचित भए। त्यसपछि थापा–कोइराला समूह र देउवा समूहबीचको शक्ति-संघर्ष अझ स्पष्ट हुँदै गयो।

देउवा नेतृत्वप्रति महामन्त्रीद्वयको असन्तुष्टि बढ्दै जानु
गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्माले पार्टी सञ्चालन, नेतृत्व पुस्तान्तरण र संगठन सुधारका विषय उठाउँदै आए। देउवा पक्षसँग उनीहरूको दूरी क्रमशः बढ्यो।

२०८२ भदौको ‘जेन–जी’ आन्दोलनपछि दबाब
आन्दोलनपछि कांग्रेसभित्र नेतृत्व र संगठनमा परिवर्तनको माग बलियो भयो। थापा–शर्मा पक्षले पार्टीलाई नयाँ ढंगले अघि बढाउन विशेष महाधिवेशनको माग अघि बढायो।

विशेष महाधिवेशनका लागि हस्ताक्षर संकलन
विशेष महाधिवेशन माग गर्दै ठूलो संख्यामा महाधिवेशन प्रतिनिधिको हस्ताक्षर संकलन गरियो। २९ असोजमा करिब ५४ प्रतिशत प्रतिनिधिको हस्ताक्षर पेश गरिएको विवरण सार्वजनिक भयो।

नियमित कि विशेष महाधिवेशन भन्ने विवाद
देउवा पक्षले नियमित महाधिवेशनको प्रक्रियालाई अघि बढाउने अडान राख्यो भने थापा–शर्मा पक्षले विशेष महाधिवेशनबाट नेतृत्व तथा संगठन पुनर्संरचना गर्नुपर्ने माग गर्‍यो। यही विवाद विभाजनतर्फ जाने प्रमुख कारणमध्ये एक बन्यो।

थापा–शर्माले विशेष महाधिवेशन आह्वान गरे
दुवै महामन्त्रीले विशेष महाधिवेशन बोलाउने निर्णय गरे। त्यसपछि देउवा पक्ष र विशेष महाधिवेशन पक्षबीचको दूरी निर्णायक अवस्थामा पुग्यो।

देउवा पक्षबाट थापा, शर्मा र मन्सुरमाथि कारबाही
देउवा पक्षको केन्द्रीय कार्यसमितिले गगन थापा, विश्वप्रकाश शर्मा र फरमुल्लाह मन्सुरलाई पार्टी सदस्यसमेत नरहने गरी कारबाही गर्‍यो।

विशेष महाधिवेशनले कारबाही अस्वीकार गर्‍यो
विशेष महाधिवेशनले उक्त कारबाहीलाई खारेज गर्दै आफ्नै प्रक्रिया अघि बढायो।
गगन थापा सभापतिमा निर्वाचित
विशेष महाधिवेशनले गगन थापाको नेतृत्वमा नयाँ केन्द्रीय कार्यसमिति चयन गर्‍यो। यही घटनाबाट कांग्रेस व्यवहारतः दुई शक्तिकेन्द्रमा विभाजित भयो।

निर्वाचन आयोगमा आधिकारिकताको विवाद
थापा पक्ष र देउवा पक्ष दुवैले आफूलाई आधिकारिक कांग्रेस दाबी गर्दै निर्वाचन आयोगमा आ–आफ्ना कागजात तथा दाबी प्रस्तुत गरे। विवाद पार्टीको नाम, झण्डा र चुनाव चिह्नसम्म पुग्यो।

सर्वोच्च अदालतमा विवाद पुग्यो
पार्टीको वैधानिकता र विशेष महाधिवेशनबाट भएको नेतृत्व परिवर्तनको विषय अदालतसम्म पुग्यो। पछिल्लो चरणमा अदालतको फैसलामाथि पुनरावलोकनको प्रक्रियासमेत अघि बढेको छ।

देउवा पक्षमा पुनः छुट्टै राजनीतिक गतिविधि
पूर्वसभापति देउवा पक्षले आफ्ना समर्थकलाई संगठित गर्दै छुट्टै भेला तथा राष्ट्रिय जमघटको तयारी गर्‍यो। केही नेताले एकता नभए नयाँ पार्टी निर्माणको सम्भावनासमेत सार्वजनिक रूपमा उठाए।

बीपी स्मृति दिवसमा समेत छुट्टाछुट्टै कार्यक्रम
२०८३ साउनमा बीपी कोइराला स्मृति दिवस देउवा पक्ष र थापा नेतृत्वको पक्षले छुट्टाछुट्टै कार्यक्रम गरेर मनाए। यसले विभाजन केवल नेतृत्वको विवाद नभई संगठनात्मक रूपमा पनि गहिरिएको देखायो।

१११ जना पुराना पदाधिकारी/सदस्यको व्यवस्थापन विवाद
देउवा पक्षले १४औँ महाधिवेशनबाट निर्वाचित १११ जना पदाधिकारी तथा केन्द्रीय सदस्यलाई नयाँ संरचनामा समेट्नुपर्ने माग राखेको छ। थापा पक्षले सामूहिक रूपमा समेट्दा अर्को समानान्तर शक्ति केन्द्र बन्ने तर्क गर्दै अस्वीकार गरेको छ।

१५औँ महाधिवेशनलाई लिएर समानान्तर प्रक्रिया
थापा नेतृत्वको पक्षले आफ्नो प्रक्रियाअनुसार १५औँ महाधिवेशनको तयारी अघि बढायो भने देउवा पक्षले पनि छुट्टै संगठनात्मक गतिविधि अघि बढायो। यसले पुनः औपचारिक विभाजनको सम्भावना बढाएको अवस्था देखियो।

पूर्णबहादुर खड्काको भूमिकाले समीकरण बदलियो
देउवा पक्षका कार्यवाहक सभापति पूर्णबहादुर खड्काले पार्टीलाई थप विभाजनतर्फ लैजानुभन्दा संवाद र एकताको बाटो रोजेपछि देउवा पक्षका केही प्रभावशाली नेता थापा नेतृत्वको संरचनातर्फ फर्किन थाले। �

अहिलेको अवस्था—तीन धार देखिने स्थिति
पछिल्लो रिपोर्टअनुसार कांग्रेसभित्र गगन थापा नेतृत्वको संस्थापन पक्ष, शेरबहादुर देउवा पक्ष र शेखर कोइरालासँग जोडिएको छुट्टै/मध्यवर्ती धार देखिएको छ। १५औँ महाधिवेशनको प्रक्रिया र पार्टीको वैधानिकताको प्रश्न अझै विवादको केन्द्रमा छन्।

छोटकरीमा मुख्य सूत्र

देउवा–गिरिजा विवाद → २०५९ को विभाजन → २०६४ को एकता → १४औँ महाधिवेशनको गुटगत संघर्ष → देउवा–गगन/विश्वप्रकाश टकराव → जेन–जी आन्दोलनपछि नेतृत्व परिवर्तनको दबाब → विशेष महाधिवेशनको माग → नेतामाथि कारबाही → गगन थापा नेतृत्वको विशेष महाधिवेशन → निर्वाचन आयोग/सर्वोच्च अदालतको विवाद → १५औँ महाधिवेशनलाई लिएर समानान्तर गतिविधि → पुनः एकता वा नयाँ विभाजनको संघर्ष।