प्रतिनिधि सभा निर्वाचन र आचारसंहिता: लोकतन्त्र जोगाउने साझा जिम्मेवारी

नेपालमा प्रतिनिधि सभा निर्वाचन नजिकिँदै गर्दा राजनीतिक गतिविधि, जनसभाहरू, प्रचार–प्रसार र सार्वजनिक बहस तीव्र बन्दै गएका छन्। नेपालको लोकतान्त्रिक यात्रामा निर्वाचन केवल प्रतिनिधि छान्ने प्रक्रिया मात्र होइन, जनविश्वासको पुनःस्थापना गर्ने महत्वपूर्ण अवसर पनि हो। यस्तो संवेदनशील घडीमा निर्वाचन आचारसंहिताको पूर्ण पालना गर्नु सबै राजनीतिक दल, उम्मेदवार, सञ्चारमाध्यम र मतदाताको साझा दायित्व हो।

निर्वाचनको स्वच्छता र निष्पक्षता सुनिश्चित गर्न निर्वाचन आयोग ले स्पष्ट आचारसंहिता जारी गरेको छ। यसको उद्देश्य प्रतिस्पर्धालाई मर्यादित, शान्तिपूर्ण र पारदर्शी बनाउनु हो। तर विगतका निर्वाचन अनुभवले देखाएको छ—आचारसंहिता कागजमै सीमित हुँदा जनआस्था कमजोर बन्छ। सरकारी साधन–स्रोतको दुरुपयोग, मतदातालाई प्रलोभन, घृणात्मक अभिव्यक्ति, सामाजिक सञ्जालमार्फत गलत सूचना फैलाउने प्रवृत्ति जस्ता क्रियाकलापले लोकतन्त्रको मूल्यमान्यतालाई चोट पुर्‍याउँछन्।

आचारसंहिता पालनाको पहिलो जिम्मेवारी राजनीतिक दल र उम्मेदवारको हो। विचार, नीति र कार्यक्रमका आधारमा प्रतिस्पर्धा गर्नु नै लोकतान्त्रिक संस्कार हो। व्यक्तिगत चरित्रहत्या, जातीय वा क्षेत्रीय विद्वेष उक्साउने भाषण, धनबल र बाहुबलको प्रयोग जस्ता कार्यले अल्पकालीन फाइदा दिन सक्छन्, तर दीर्घकालमा राजनीतिक संस्कृतिलाई प्रदूषित गर्छन्। निर्वाचन जित्नु मात्र लक्ष्य होइन; जनविश्वास जित्नु नै दीर्घकालीन सफलता हो।

सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताको भूमिकासमेत उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। तथ्यपरक समाचार, सन्तुलित विश्लेषण र भ्रामक सूचनाको खण्डनले मतदातालाई सही निर्णय गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ। ‘भाइरल’ भन्दा ‘विश्वसनीय’ सूचना रोज्ने बानी बसाल्नु आजको आवश्यकता हो। मतदाता स्वयं पनि प्रलोभन र अफवाहबाट टाढा रही विवेकपूर्ण निर्णयमा अडिग रहनुपर्छ।

निर्वाचन आयोगले अनुगमन र कारबाहीलाई प्रभावकारी बनाउनु आवश्यक छ। नियम उल्लंघनमा कडाइ नभए आचारसंहिता औपचारिकता मात्र बन्ने खतरा रहन्छ। समान व्यवहार, छिटो निर्णय र पारदर्शी प्रक्रिया आयोगको विश्वसनीयताको आधार हुन्। साथै, नागरिक समाज र सरोकारवाला संस्थाहरूले पनि निगरानी र जनचेतना अभिवृद्धिमा सक्रिय भूमिका खेल्नुपर्छ।

लोकतन्त्रको सुन्दरता प्रतिस्पर्धामा होइन, मर्यादित प्रतिस्पर्धामा हुन्छ। प्रतिनिधि सभा निर्वाचन शान्त, निष्पक्ष र विश्वसनीय बनाउन आचारसंहिता पालनालाई अभियानकै रूपमा लिनु आजको आवश्यकता हो। कानूनको डरले मात्र होइन, लोकतान्त्रिक मूल्यप्रतिको प्रतिबद्धताले आचारसंहिता पालना गरौं। किनकि सुदृढ लोकतन्त्रको आधार निष्पक्ष निर्वाचन हो, र निष्पक्ष निर्वाचनको आधार अनुशासित आचरण।